Minder afhankelijk van schaarse grondstoffen: schokbestendig ontwerpen in de retail

Circulair inkopen verkleint je ecologische voetafdruk, voorkomt afval en uitstoot, en maakt je organisatie minder afhankelijk van schaarse grondstoffen. Voor interieurs is dat laatste extra belangrijk, want veel materialen komen uit het buitenland. Houd je materialen langer in de kringloop, dan sta je sterker tegen een geblokkeerde handelsroute, geopolitieke spanningen of grondstoftekorten.

We spraken Rick Porcelijn, ingenieur en oprichter van ontwerpbureau 16 Mammals, over schokbestendig en circulair ontwerpen. Wat kun je als inkoper in je uitvraag zetten om een interieur te krijgen dat een prijsschok of tekort opvangt?

Wat was de aanleiding voor jouw aanpak?

‘Ik studeerde industrieel ontwerpen aan de TU Delft. Sinds 2012 werk ik met mijn bureau 16 Mammals aan projectinterieurs, met een focus op winkelinrichting van bijvoorbeeld de Bijenkorf tot Albert Heijn, Etos, Gall & Gall, Ako, Bruna en Pearle.

Mijn aanpak begon puur economisch. Winkelketens verbouwen ongeveer elke zeven jaar. In die zeven jaar sparen ze voor de volgende verbouwing, maar materiaal en arbeid worden intussen duurder. Er is dus vaak net te weinig budget. Flexibel, modulair en demontabel ontwerpen levert geld op voor de volgende ronde.

Pas later kwam de duurzaamheidskant erbij. Ik verzamelde materiaalpaspoorten van tien meubels, van vurenhout tot roestvaststaal. Ondanks dat het prijsverschil een factor 3 tot 4 had, bleek het verschil in milieu-impact een factor 100. Dat is schokkend. Die impact in kaart brengen is inmiddels een vast onderdeel van mijn advies. Niet alleen vanwege het milieu, maar omdat er economische risico’s aan vastzitten.’

Waarom is dit urgent voor inkopers?

‘Ongeveer 80% van de materialen die we in Nederland gebruiken komt per schip binnen. De overige 20% is grotendeels grind, zand en klei. Denk aan de Straat van Hormuz en het Panamakanaal, kwetsbare knooppunten waar de hele keten van afhangt.

Het risico is niet alleen dat iets duurder wordt, het risico is dat het er simpelweg niet komt. Zo stapte in Japan een fabrikant van chips zakken over op zwart-wit verpakkingen, niet omdat verf te duur was, maar omdat er in heel Japan geen grondstoffen meer waren voor kleurverf.’

We denken allemaal dat het feest altijd door kan gaan, maar het gaat door tot het niet meer doorgaat. Laten we nu het dak repareren, terwijl het nog niet stormt.

Wat maakt een interieur schokbestendig?

‘Producten worden bijna nooit weggegooid omdat ze versleten zijn. Garantie loopt af, iets is economisch afgeschreven, wetgeving verandert, iets past niet meer bij de rest. Slijtage staat vaak niet eens op die lijst.

Daarom maak ik onderscheid tussen twee lagen. RVS, aluminium en staal zijn zwaar vervuilend om te maken, maar gaan lang mee. Die gebruik ik voor de robuuste, demontabele kern: rekken, frames, dragers. Die laag is geschikt voor hergebruik.

Daaromheen zit een lichte, vervangbare laag: afwerking, stickers, zichtdelen. Die is vaak uniek en gebonden aan de tijdgeest. Juist die laag leent zich voor verwerking tot circulaire grondstof.

De winkel is als een Oral-B tandenborstel. Het handvat houd je, en daar zet ik steeds een nieuw borsteltje op. Dat is al een enorme verbetering ten opzichte van alles in één keer weggooien.

De volgende uitdaging zit aan twee kanten. De motor in het handvat moet makkelijk te repareren zijn. En dat borsteltje moet je goed kunnen recyclen tot hoogwaardig materiaal. Dat lukt alleen als een onderdeel demontabel is en uit één type materiaal bestaat.’

Hoe vertaal je dat naar een aanbesteding?

‘Samen met de NS werk ik binnen een team met onder andere een formatmanager retail, een externe architect en een bouwbegeleidingsteam aan de nieuwe Kiosk 3.0. Mijn rol is om mee te denken over de vertaling van het ontwerp naar slimme ontwerpoplossingen en duurzame materiaalkeuzes. Vervolgens help ik om de aanbestedingsuitvraag zo te formuleren dat inschrijvers hier praktisch en doelgericht op kunnen reageren. Zo kan NS de inzendingen objectief beoordelen, met niet alleen aandacht voor look & feel en slim bouwen, maar juist ook voor duurzaam, circulair en toekomstbestendig inkopen.

Dat begint bij de inkooplijst, de Bill of Materials. Ik modelleer die in 3D, bepaal per materiaal hoeveel er gebruikt wordt en haal dat door een database met materiaalpaspoorten. Sturen op gewicht per materiaalgroep maakt varianten eerlijk vergelijkbaar. Je kunt inschrijvingen dan naast elkaar leggen zonder af te gaan op mooie beloftes.

Onderdelen deel ik in vier categorieën in: nieuw, opknappen, oppoetsen of laten staan. Voor nieuw reken ik de volledige CO2-uitstoot, voor de andere drie trek ik daar een percentage van af. Zo krijgt hergebruik in de beoordeling echt gewicht, in plaats van dat het een vinkje blijft.

Het resultaat is een besparing van 45% op lineaire materialen, gemeten in gewicht. Die besparing komt door de combinatie van hernieuwbare materialen, zoals FSC-hout, materialen met een hoog aandeel hoogwaardige circulaire grondstoffen, hergebruikte onderdelen en simpelweg een stuk slimmere engineering, waardoor we minder materiaal nodig hebben. Omgerekend naar materiaalgebonden CO₂ levert dit bij de bouw een besparing van 48% op. En met de achterliggende berekening is dit geen aanname, maar een concreet resultaat.’

Heb je tips voor inkopers?

‘Met alleen betere materiaalkeuzes kom je voor een heel project interieur vaak niet verder dan 10 tot 20% reductie. Voor grote stappen is serieus hergebruik nodig, en dat vraagt iets van je uitvraag.

• Vraag om de inkooplijst met gewicht per materiaalgroep. Die informatie ligt er meestal al bij je leverancier of interieurbouwer.

• Beloon hergebruik in je beoordeling. Telt opknappen of laten staan niet zichtbaar mee, dan wint nieuw altijd.

• Reken de CO2 in het jaar van aankoop, niet uitgesmeerd over de levensduur. Zo voorkom je dubbeltellingen.

‘MDF-plaat is veelgebruikt, maar nauwelijks te recyclen. Hoogwaardig spaanplaat van gerecyclede grondstoffen biedt een uitkomst, met HPL of melamine als afwerking. Het is vaak goedkoper en geeft bijna dezelfde vrijheid in kleur en textuur. Dat kun je zo in een programma van eisen zetten.’

Maak het vooral zo simpel mogelijk. Breng in kaart hoeveel materiaal je per materiaalgroep inkoopt en pak eerst de grootste posten aan.’