Maakindustrie

De transitieagenda beschrijft hoe de sector de omslag maakt naar een circulaire en toekomstbestendige economie. In deze agenda staan de gezamenlijke ambities en afspraken van overheid, bedrijven en kennisinstellingen centraal. Samen werken zij aan concrete maatregelen en innovaties om grondstoffen slimmer te gebruiken, de impact op het milieu te verkleinen en tegelijkertijd economisch sterk te blijven. Dit wordt onder andere gedaan door:

• Producten efficiënter te produceren, met minder materiaalverspilling.
• Biomassa toe te passen als hernieuwbare grondstof.
• Duurzame materialen zo te ontwerpen dat ze hoogwaardig hergebruikt kunnen worden en makkelijk uit elkaar te halen zijn.

Bij inkoop maak je de grootste impact door circulaire eisen te stellen voor deze productgroepen:

Machines en werktuigen
Grote machines en apparaten in fabrieken, ziekenhuizen of de landbouw. Denk aan productielijnen, landbouwmachines en medische apparatuur. Voor 2030 is het doel dat machines modulair ontworpen zijn, makkelijk te repareren en langer meegaan door gebruik van gerecyclede kritieke materialen.

• Neem modulair ontwerp op in eisen, zodat onderdelen makkelijk vervangen kunnen worden.
• Vraag reserveonderdelen die minimaal 10-15 jaar beschikbaar blijven.
• Kies voor onderhoudscontracten die levensduurverlenging stimuleren.
• Overweeg product-as-a-service waarbij de leverancier verantwoordelijk blijft.

Elektrische apparaten en elektronica
Computeronderdelen, elektronische systemen en hoogwaardige technische apparatuur bevatten vaak kritieke grondstoffen zoals zeldzame aardmetalen.

• Vraag om inzicht in welke kritieke materialen gebruikt worden.
• Vraag of upgrades mogelijk zijn in plaats van volledige vervanging.
• Neem take-back programma’s op in contracten.
• Vraag naar reparatie- en refurbishment-opties.

Windparken (op zee en land)
Windturbines en technische installaties bevatten metalen, elektronica en speciale onderdelen. Het doel voor 2050 is dat 100 procent van de materialen secundair hergebruikt wordt en dat windturbines verplicht gerecyclede materialen bevatten.

• Neem demontageplanning op als eis vanaf de ontwerpfase.
• Stel hergebruik van fundaties en kabels verplicht waar mogelijk.
• Vraag om oplossingen voor recycleerbaarheid van turbinebladen.

Zon-PV-systemen
Zonnepanelen en bijbehorende apparatuur bevatten zeldzame metalen en glas. Voor 2030 moeten panelen langer meegaan, hoogwaardig gerecycled worden en vrij zijn van toxische stoffen.

• Vraag om productgarantie en vergelijk verwachte levensduur tussen leveranciers.
• Neem reparatiemogelijkheden op in contractvoorwaarden.
• Bespreek een take-back garantie na einde levensduur.
• Let op lage CO₂-footprint en afwezigheid van toxische stoffen zoals lood en PFAS.

Klimaatinstallaties
Verwarmingen, airco’s en ventilatiesystemen in woningen, kantoren en fabrieken. Voor 2030 moeten klimaatsystemen 50 procent langer meegaan en moet 100 procent van de onderdelen hergebruikt of hoogwaardig gerecycled worden.

• Vraag demontabel ontwerp voor hergebruik van onderdelen.
• Neem beschikbaarheid van reserveonderdelen op als contractvoorwaarde.
• Kies voor onderhoudsprogramma’s die levensduur verlengen.
• Stel inzameling en recycling na gebruik verplicht.

Batterijen
Batterijen voor elektrische voertuigen, energieopslag en andere toepassingen bevatten kritieke grondstoffen zoals lithium, kobalt en nikkel.

• Vraag naar second-life toepassingen.
• Stel eisen aan recycleerbaarheid en terugwinning van kritieke materialen.
• Vraag om transparantie over herkomst van grondstoffen.

Belangrijkste circulaire strategieën voor de maakindustrie zijn als volgt:

• Verleng de levensduur: Vraag om producten die lang meegaan en makkelijk te onderhouden en repareren zijn. Neem onderhoudscontracten op die levensduurverlenging stimuleren. Vraag naar garanties en verwachte levensduur.
• Gebruik van gerecyclede materialen: Stel eisen aan het percentage gerecycled of biobased materiaal in producten. Vraag leveranciers om inzicht in de samenstelling en herkomst van materialen.
• Demontabel ontwerp: Vraag naar producten die makkelijk uit elkaar te halen zijn, zodat onderdelen hergebruikt en gerecycled kunnen worden. Vraag naar modulariteit en demontageplanning.
• Nieuwe verdienmodellen: Denk aan lease of ‘product-as-a-service’, waarbij de fabrikant eigenaar blijft en zorgt voor onderhoud, hergebruik en recycling.
• Samenwerking in de keten: Werk samen met leveranciers, klanten en recyclers om materialen in de kringloop te houden.
• Digitalisering: Digitale productpaspoorten geven inzicht in samenstelling, onderhoudsgeschiedenis en restlevensduur. Dit wordt steeds vaker verplicht via Europese wetgeving.

In de maakindustrie gebeurt al veel op het gebied van circulariteit. Hieronder laten we drie voorbeelden zien:

• Recyclingfabriek voor zonnepanelen: In Lelystad werken verschillende partijen aan een fabriek die oude zonnepanelen slim uit elkaar haalt. Zo kunnen waardevolle materialen zoals glas, zilver en silicium opnieuw worden gebruikt.
• CarbonGreen,  nieuwe bestemming voor turbinebladen: Dit Europese project onderzoekt hoe oude windturbinebladen kunnen worden hergebruikt, bijvoorbeeld in waterzuivering of als vulmateriaal. Zo krijgen lastige afvalstromen een tweede leven.
• Circulaire keten voor klimaatinstallaties: Dit project onderzoekt hoe cv-ketels en luchtbehandelingskasten (LBK’s) circulair kunnen worden ontworpen, gebruikt en verwerkt, met nadruk op productie en verwerking. Het doet aanbevelingen om de keten duurzamer te maken.

De regelgeving voor de maakindustrie verandert snel. Dit zijn de belangrijkste ontwikkelingen waar je als inkoper rekening mee kunt houden:

• Ecodesign voor veel producten: De Europese Ecodesign for Sustainable Products Regulation (ESPR) stelt eisen aan steeds meer productgroepen. Fabrikanten moeten aantonen dat producten langer meegaan. Ook moet je kunnen zien welke materialen erin zitten en hoe je die terugwint. De verordening stelt eisen aan repareerbaarheid, demontage, materiaalkeuze en minimaal gerecyclede content.
• Fabrikanten worden verantwoordelijk: Fabrikanten krijgen vaker de taak om producten na gebruik te recyclen. Dit heet uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Het geldt nu al voor batterijen en elektronica. Binnenkort volgen mogelijk meer producten uit de maakindustrie.
• Circulaire eisen worden standaard: Digitale productpaspoorten, langere levensduur en gerecyclede materialen? Die worden de norm in Europa. Begin er nu mee in je aanbestedingen. Werk samen met leveranciers om deze eisen in te vullen.

Digitale productpaspoorten worden steeds belangrijker in de maakindustrie. Ze geven inzicht in:

• Samenstelling en gebruikte materialen (inclusief kritieke grondstoffen).
• Onderhoudsgeschiedenis en uitgevoerde reparaties.
• Restlevensduur en vervangingsmomenten van onderdelen.
• Instructies voor demontage en recycling.

Digitale productpaspoorten worden steeds vaker verplicht via Europese wetgeving (ESPR). Vraag leveranciers nu al naar beschikbaarheid van digitale informatie. Dit helpt je om producten te repareren, opnieuw te gebruiken en goed te recyclen. Ook maakt het het eenvoudiger om te sturen op circulaire doelen.

Slimme technologie zoals sensoren en chips kunnen ook helpen om de staat van machines te monitoren. Zo kun je onderhoud plannen voordat iets kapot gaat en verleng je de levensduur.

Klaar om te starten? Hieronder vind je handige tools, handreikingen en netwerken om te beginnen:

Tools voor circulair inkopen

• Impact Kompas – Breng in kaart waar je keteneffect het grootst is
• Stappenplan – Platform Circulair Inkopen
• Handreiking Aan de slag met het Ambitieweb
• Handvatten voor circulair inkopen binnen de hoogste R-strategieën
• MVI-Criteriatool: actuele criteria en voorbeeldbestek teksten voor circulair inkopen
• Circular Minds Beoordelingskader – Meet de inkoopvolwassenheid van je organisatie

Circulaire maakindustrie

• Maakindustrie – CircuLaw
• Circulaire maakindustrie | RVO.nl
• Home – Circulaire Maakindustrie
• Transitieagenda maakindustrie | Nederland circulair in 2050

Wil je totaal overzicht van tools per fase, per productgroep? Kijk dan op Wegwijzer MVOI