Rijkswaterstaat over circulair inkopen: “Zonder koplopers geen vooruitgang, zonder peloton geen impact”

Circulaire economie is geen doel op zich, maar een middel om klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en vervuiling tegen te gaan. Inkoop is daarin een krachtige hefboom. Dat is de overtuiging van Joan Prummel, adviseur internationaal circulaire economie bij Rijkswaterstaat. Rijkswaterstaat werkt in opdracht van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan de implementatie van circulaire economie, niet alleen in Nederland, maar ook internationaal en in alle relevante sectoren. Wij spraken Joan over de kracht van inkoop als hefboom voor verandering, binnen organisaties én wereldwijd.

Waarom is inkoop zo belangrijk voor de circulaire economie?

‘Circulaire economie is geen doel, maar een manier om binnen planetaire grenzen te blijven. De cijfers maken duidelijk waarom dat urgent is: 70 procent van alle broeikasgassen wereldwijd komt voort uit de winning en verwerking van grondstoffen. Van de meer dan 100 gigaton die de wereld jaarlijks verbruikt, wordt slechts 6,9 procent circulair benut (Circularity Gap Report, 2023). En elke dag sterven er volgens de Verenigde Naties 150 soorten planten, insecten, vogels en dieren  uit.

Inkoop is daarin een hefboom. Als inkopende organisatie kun je invloed nemen op de hele waardeketen: van materiaalkeuze en productontwerp tot hergebruik en recycling aan het einde van de levensduur. Het is geen extra taak naast alles wat je al doet. Het is je marktvraag bewust inzetten om verandering af te dwingen in de markt.’

Waar zit de uitdaging bij circulair inkopen in de praktijk?

‘Het is niet moeilijk om op te schrijven dat je iets duurzaam of circulair wilt. Maar het daadwerkelijk organisatiebreed uitvoeren dáár schort het vaak aan. Neem een voorbeeld: stel dat een organisatie besluit de meest duurzame en circulaire adviesclub van Nederland te worden. Dan heeft dat consequenties voor de leaseauto’s van consultants, voor het meubilair op kantoor en voor het thuiswerkbeleid. Duurzaamheid en circulariteit zijn geen papieren ambitie, het gaat om wat je doet. En dat is het complete pakket in een organisatie.

Hetzelfde patroon speelt bij pilots met circulair inkopen. Als die slagen, is de reflex vaak om een nieuwe pilot op te starten in plaats van op te schalen. Een pilot vraagt relatief weinig van de rest van de organisatie. Opschalen is een ander verhaal: dan raakt het andere afdelingen, processen en keuzes. Dat is uitdagend, niet omdat de wil ontbreekt, maar omdat de volle omvang van een ambitie dan pas echt zichtbaar wordt.

Hoe maak je als inkopende organisatie maximaal impact?

‘Circulair inkopen heeft de meeste impact als je er vandaag al volop mee aan de slag gaat. Elke euro die je circulair uitgeeft, telt. Neem bijvoorbeeld Rijkswaterstaat, de grootste publieke opdrachtgever van Nederland: zelfs zij beslaan maar een deel van de Nederlandse GWW-markt. Dat betekent dat een groot deel van de markt nog te winnen is en dat elke organisatie die meedoet het verschil maakt. Begin vandaag, doe wat je kan. Uiteindelijk gaat het om één ding: je moet niet alleen duurzaam willen zijn, je moet duurzaam doen.’

Wat betekent het om koploper te zijn?

‘Nederland wordt internationaal gezien als een van de koplopers op het gebied van circulair inkopen. Dat is waardevol, maar het brengt ook een verantwoordelijkheid met zich mee. Er is namelijk een kloof tussen de koplopers en het peloton, en die moet overbrugd worden.

In een commerciële context wil je die kloof vaak juist zo groot mogelijk houden, want dat geeft een concurrentievoordeel. Maar voor organisaties met een duurzaamheidsdoelstelling is het precies andersom. Je wilt je kennis delen en anderen helpen om op te schalen.

Het is algemeen de neiging dat koplopers vooral met andere koplopers samenwerken. Dat is begrijpelijk: koplopers begrijpen elkaar vaak sneller en ontwikkelen nieuwe oplossingen makkelijker. Maar wie alleen met koplopers samenwerkt, mist de echte impact. Die ontstaat pas wanneer je het peloton meeneemt, zowel nationaal als internationaal. Als je het peloton niet meeneemt, ren je te ver voor de muziek uit zonder echt impact te creëren.’

Hoe draag je als Rijkswaterstaat bij aan circulaire economie wereldwijd?

‘Het heeft geen zin om alleen je eigen tuintje aan te harken. 85 procent van de wereldbevolking woont, leeft en consumeert in Azië, Afrika en Latijns-Amerika. Als circulaire economie echt moet bijdragen aan klimaat, biodiversiteit en het terugdringen van vervuiling, dan moet het groots zijn. Dan moet juist die 85 procent mee.

Vanuit mijn rol bij Rijkswaterstaat werk ik daarom aan internationale programma’s. We helpen andere landen zoals België, Frankrijk, Portugal, Finland, Tsjechië bij het opzetten van lokale lerende netwerken, faciliteren trainingen en zetten kennisnetwerken op. Zo is er C-PRONE, een internationaal netwerk voor kennisdeling tussen projecten en netwerken, en het Circular and Fair IT Pact, een langlopend programma om vanuit de inkoop de wereldwijde ICT-markt duurzamer en eerlijker te maken.’

‘Wij innoveren niet om voorop te lopen. We doen het zodat we anderen bij de hand kunnen nemen.’

Joan Prummel

Welke tips heb je voor inkopers?

‘Als je de opdracht krijgt om circulair in te kopen, is het goed eerst even terug te gaan naar de organisatie. Wat zijn de echte ambities? Staan die alleen op papier, of zijn ze echt verankerd in beleid en visie? Als dat fundament er is, heb je veel meer ruimte om de meest circulaire oplossingen te vinden.

Maar wat als je die opdracht níet krijgt? Dan kun je zelf het initiatief nemen. Je hebt vaak ruimte om duurzaamheidscriteria op te nemen in je aanbesteding. Betrek je opdrachtgever erbij en leg uit waarom dit belangrijk is, de kans is groot dat hij akkoord gaat, zolang het binnen het budget past.

Het helpt ook om als inkoopafdeling samen in kaart te brengen wat de ambities van de organisatie zijn en hoe die doorwerken in de inkoop. Zo hoeft niet elke inkoper bij elke aanbesteding opnieuw het wiel uit te vinden, en kun je veel sneller stappen zetten richting circulair inkopen.’

En als je vooruitkijkt, hoe zie je de toekomst?

‘Als ik naar de toekomst van circulair inkopen kijk, zie ik vooral kansen. Het verhaal verandert: in Nederland is er de afgelopen jaren minder nadrukkelijk politieke aandacht geweest voor klimaat, en dat heeft ons geleerd om het verhaal anders te vertellen, door ook de kansen voor het bedrijfsleven te benadrukken. Bedrijven kunnen groeien, maar laat ze dat wel duurzaam doen. Een kringloop sluiten met giftige stoffen of met enorme extra energie inzet is natuurlijk geen verstandige keuze. Dat scherper nadenken is eigenlijk een mooie bijkomstigheid van deze verandering, want het helpt organisaties om hun ambities concreet te maken en echt verschil te maken. Zoals Martin Luther King het treffend verwoordde: je hoeft niet de hele trap te zien om de eerste stap te zetten.’