Circulair inkopen bij Defensie: van textielafval naar wandpanelen

Defensie is een van de grootste inkopende organisaties van de Nederlandse overheid. Jaarlijks gaat er ruim 22 miljard euro om in 3.580 inkooptrajecten. Dat geeft schaalvermogen, maar ook verantwoordelijkheid. We spraken Elske Tjepkema, kennismanager Maatschappelijk Verantwoord Inkopen, en Aletta Westra, senior adviseur Duurzaamheid en Textiel. Zij werken allebei bij COMMIT, onderdeel van het Ministerie van Defensie dat verantwoordelijk is voor de inkoop van materieel en IT.

Waarom pakt Defensie circulariteit serieus op?

Voor Defensie is circulariteit geen idealistisch verhaal, maar operationele noodzaak. In de eigen Uitvoeringsagenda Duurzaamheid, die in oktober 2025 naar de Tweede Kamer werd gestuurd, staat het expliciet: energie is mission critical. Daarnaast ondertekende Defensie het Manifest Maatschappelijk Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen. ‘Energiezekerheid is voor ons echt een thema. Maar ook grondstoffenschaarste speelt een rol. Als Rijksoverheid heb je een voorbeeldfunctie. We hebben veel materiaal, dus er valt veel te winnen,’ vertelt Elske.

Die ambities botsen soms met de realiteit van hoofdtaak 1: Het beschermen van het eigen grondgebied en dat van bondgenoten. ‘Aan de ene kant moet je opschalen om te kunnen voorbereiden op hoofdtaak 1. Aan de andere kant wil je dat zo circulair mogelijk doen. Dat staat soms haaks op elkaar. Toch zoeken we de wegen waarop beide samen kunnen gaan.’

Hoe ziet circulair inkopen eruit in de praktijk?

Twee projecten laten zien hoe Defensie circulariteit vertaalt naar concrete contracten.

Het eerste gaat over sportschoenen. In het contract met leverancier FastFeedGrinded nam Defensie een innovatieclausule op om daarmee samen met de leverancier door te kunnen ontwikkelen, met directe afname als tegenprestatie. ‘Want dat is precies wat opschalen zo lastig maakt: je kunt iets moois ontwikkelen, maar dan lukt het niet om het groot te maken,’ legt Aletta uit. ‘Door de afnamegarantie kunnen leveranciers nu echt stappen zetten. De eerste schoenen waren wit, omdat het nog een ontwikkeltraject was. Maar inmiddels werken ze aan andere kleuren en mogelijk zelfs camouflagepatronen.’

Asics staat achter het product. Voor hen is het een prestigeproject: geen namaak, maar een bewuste keuze om af te stappen van schoenen met tachtig verschillende materialen en vol lijm. Opkomende militairen krijgen de schoenen als eerste aangeboden.

Het tweede project pakt een hardnekkig probleem aan: textielafval. Uniformen met voering, fleece en fournituren zijn moeilijk te recyclen en werden grotendeels verbrand. ‘Samen met de inkoopcategorie Afvalzorg & Grondstoffenmanagement, onderdeel van de categorie Consumptieve Dienstverlening, van de Rijksoverheid schreven we een marktconsultatie uit,’ vertelt Aletta. ‘Verschillende partijen konden hun oplossing indienen. Dat leverde een contract op met een leverancier die wandpanelen maakt van 40% defensiekleding en 50% consumentenkleding.’

Die panelen gaan naar het Rijksvastgoedbedrijf, dat ze gebruikt in panden van Defensie. Ze zijn brandwerend en over twintig jaar uit elkaar te halen. ‘Het is een lagere verwerkingsstap dan terugkeren als grondstof voor kleding. Maar het is beter dan verbranden. Ook hier werkt dit weer doordat er al afname wordt gegarandeerd. Vervolgens is de hoop dat het uiteindelijk een algemeen goed wordt in de bouwmarkt, als alternatief voor gewone gipsplaat.’

Hoe werkt NAMI bij een organisatie als Defensie?

NAMI staat voor Niet, Anders en Minder Inkopen. Het idee: de grootste winst zit niet in duurzamer inkopen, maar in minder of helemaal niet inkopen. Defensie deed mee aan het NAMI-onderzoek en startte het project ‘face the brutal facts’: de eigen bestelketen doorlichten op basis van data. Wat bleek? Mensen bestellen wat ze kunnen bestellen, niet wat ze nodig hebben.

‘Het gaat om gedrag. Het besef dat je met ander gedrag echt iets kunt veranderen,’ zegt Elske. ‘Iemand die recht heeft op een aanvullend apparaat denkt al snel: ik pak het maar mee. Maar heb je het echt nodig? Die vraag stellen is al een begin. En het begint soms gewoon met een gesprek met je lokale IT-beheerder: waarom werken we niet met een Fairphone? Die vragen mag je gewoon stellen.’

Hoe zie jullie de toekomst van circulair inkopen bij Defensie?

Er komt veel nieuwe wetgeving aan. Textiel is een van de meest vervuilende branches ter wereld, en de druk neemt toe. ‘Er komen verplichtingen rondom terugname, recycled content en een digitaal productpaspoort,’ vertelt Aletta. ‘Voor kleding en batterijen als eerste, daarna voor alles. Leveranciers worden bovendien in de toekomst, naast de kleding, ook verplicht hun schoenen terug te nemen en te verwerken waardoor ze in één keer gemotiveerd worden om meer te doen. Die wetgeving helpt echt.’

Defensie loopt al een stap voor. Bij scherfvesten is een digitaal productpaspoort geïntegreerd, onder meer voor veiligheid en voorraadbeheer. ‘De vraag is nu: gaan we ons eigen pad volgen of aanhaken bij het Europese format? Maar dat we er al mee bezig zijn, dat is winst.’

Wat wil je meegeven aan andere inkopers?

‘Kijk samen met de markt waar je heen wilt. Zoek de samenwerking op in plaats van leveranciers alleen maar tegen elkaar uit te spelen. Prijs is niet zaligmakend. De goedkoopste optie is zelden de beste als je naar de totale levensduur kijkt. En duurzamer inkopen hoeft niet duurder te zijn, vertelt Aletta’

Wil je meer weten over hoe je de R-ladder en NAMI toepast in jouw inkoopwerk? Lees dan ook het artikel Niet, Anders, Minder Inkopen: de duurzaamste aankoop is de inkoop die je niet doet op ikwilcirculairinkopen.nl.